Tại sao người HÀ TÂY gọi Tép là Tôm ? đánh nhau vì con TÔM hay con TÉP

“Hà Tây gọi tép là tôm”
Đã bao hiêu năm nay, câu nói trêu chọc nhau “Hà Tây gọi tép là tôm” đã gây ra biết bao vụ tranh cãi trong các ký túc xá, trong khu tập thể. Tranh cãi giữa các đám đông bộ đội, công nhân, học sinh, sinh viên với nhau ở Miền Bắc, rồi lan vào cả vùng Miền Nam. Nhiều vụ cãi nhau còn dẫn đến ghét nhau, đánh nhau nữa. Tôi cũng đã từng tham gia vài lần vào những vụ tranh cãi không phân thắng bại này. Hôm nay nhân lúc ngồi rỗi, thử bàn lại chủ đề này cho vui, âu cũng là góp thêm tếng nói khoa học để đi đến thống nhất cách gọi tên.

Có lẽ không riêng gì đất Hà Tây cũ, mà cả các vùng phía nam Hà Nội gồm mấy huyện ngoại thành như Thanh Trì, Từ Liêm và mấy huyện phía bắc tỉnh Hà Nam như Kim Bảng, Duy Tiên… cũng có cách gọi như vậy. Tóm lại, có thể nói vùng đồng bằng trung du phía tây, tây nam Hà Nội đều gọi giống nhau. Về địa lý, vùng đất này bao gồm chủ yếu là lưu vực sông Tích, sông Đáy và sông Nhuệ. Về lịch sử, vùng đất này được gọi là Xứ Đoài và vùng Sơn Nam Thượng trong thời kỳ phong kiến Nhà Nguyễn (1802-1945).

Vậy, điều gì đã gây ra cách gọi khác nhau con Tép-con Tôm như vậy? Lại còn Cào cào-Châu chấu nữa… Có khá nhiều từ ngữ địa phương có cách nói khác nhau về các từ khác nhau và cũng còn nhiều điều bàn luận. Nếu có điều kiện phân tích về “phương ngữ” cũng thấy khá thú vị. Ở đây, tôi cũng chỉ xin mạn đàm về cách gọi Tôm Tép đúng hay sai theo thuật ngữ khoa học như thế nào để các bạn cùng tham khảo, kẻo lúc trà dư tửu hậu mang ra nói vui là lại cãi nhau, có khi miệt thị nhau dẫn đến xô xát nữa. Có thể, việc này chưa chắc đã làm giảm bớt việc tranh cãi trong các đám đông. Nếu không tìm được tiếng nói chung có khi còn cãi nhau hăng hơn nữa!

Vậy, người dân thành phố Hà Nội gọi thế nào là Tép, là Tôm? Xin thưa rằng thị dân Hà Nội cũng cãi nhau ra phết đấy!

Thị dân Hà Nội là người dân các nơi kéo về cư trú buôn bán làm ăn thành bạn thành phường với nhau, vì vậy họ cũng có cách gọi phương ngữ khác nhau. Đơn cử thế này: Phố Hàng Khay ngày xưa do người dân làng Nhị Khê (Thượng Phúc – Thường Tín cũ) kéo lên sống chủ yếu bằng nghề tiện gỗ, vậy chắc chắn ở đây người dân gọi các con tôm to nhỏ đều là tôm như cũ. Phố Hàng Lọng xưa (nay là đường Lê Duẩn) có đoạn đầu phố gần Cửa Nam cũng toàn là người khu Quất Động – Thường Tín lên sinh cơ lập nghiệp, làm nghề thêu ren, chắc chắn họ cũng gọi như người Hà Đông – Hà Tây cũ. Vùng phố Sơn Tây gần Kim Mã, phố Bắc Ninh cũ (sau đổi thành phố Phan Thanh Giản rồi đổi lại thành đường Nguyễn Hữu Huân hiện nay) cũng có khá nhiều người dân Hà Tây cũ. Có thể nói, thị dân Hà Nội xưa có đến một nửa là dân Hà Đông-Sơn Tây. Có nhiều dòng họ sống lâu đời trở thành người Hà Nội chính cống nhưng vẫn có gốc Hà Tây, nói tiếng nói Hà Tây! Các nơi khác như Ngũ Xã lại là người dân Thuận Thành – Bắc Ninh kéo về làm nghề đúc đồng; người dân Hàng Bạc lại có gốc gác tận Đồng Sâm-Kiến Xương, Thái Bình… Vì vậy, hỏi dân Hà Nội gọi đúng con Tép hay con Tôm cũng khó phân rõ được!

Và, thế nào là đúng?

Thật đáng buồn là khi tra Từ điển Tiếng Việt, Từ điển Học sinh cũng thấy các tác giả không đề cập đến vấn đề này. Trong đó họ gộp chung “Tôm, Cua là cùng Bộ Chân đốt”. Trong từ điển Nga – Anh xuất bản tại Nga năm 1960 cũng nói gộp Tôm – Cua chung một Bộ Chân đốt. Từ điển của Việt Nam cũng bắt chước theo họ mà không dám nói đến phân biệt Loài Tôm-Loài Cua!

Bây giờ, xin được nói về chuyên môn sâu hơn một chút, có sử dụng các thuật ngữ khoa học chung cho mọi người, đã được các nhà khoa học chuyên ngành công nhận. Bộ môn Cổ Sinh vật học chuyên nghiên cứu về các sinh vât cổ đại, được giảng dạy trong các trường Đại học Tổng hợp Hà Nội cũ, khoa Mỏ Đại học Bách Khoa Hà Nội (năm 1966 tách thành đại học Mỏ – Địa chất Hà Nội). Tại Huế và thành phố Hồ Chí Minh cũng có mấy trường đại học dạy Bộ môn Cổ sinh học. Bộ môn nêu ra các thuật ngữ khoa học chung, kế thừa từ nền khoa học tiên tiến của thế giới, trực tiếp là Viện Viễn Đông Bác cổ của Pháp tại Hà Nội. Giáo sư hàng đầu Việt Nam về Cổ sinh vật học là cụ Trương Cam Bảo đã biên soạn cuốn cách CỔ SINH VẬT HỌC từ tập hợp các tài liệu về chuyên ngành Cổ sinh trên thế giới để giảng dạy cho mấy chục thế hệ sinh viên. Không riêng gì bộ môn Cổ sinh học, bộ môn Sinh vật học trong nhiều trường đại học cũng nghiên cứu sâu về các Giống, Loài.

Theo đề nghị của nhà bác học Thuỵ Điển Caclơ Line là người đầu tiên đặt nền móng cho phân loại học trong động vật học, các nhà Sinh vật học thế giới đã thống nhất thành lập một hệ thống các đơn vị phân loại từ thấp đến cao như sau (dùng thuật ngữ tiếng Latin):

Loài : Species

Giống : Genus

Họ : Familia

Bộ : Ordo

Lớp : Classis

Ngành : Phylum

Giới : Regnum

Một số Loài tập hợp thành một Giống; một số Giống tập hợp thành một Họ; một số Họ tập hợp thành một Bộ; vài Bộ thành một Lớp, vài Lớp thành một Ngành. Trong thế giới Sinh vật, các ngành được tập hợp thành 2 giới Động vật và Thực vật.

Loài là đơn vị cơ bản. Loài tập hợp các cá thể sinh sống trên một địa phận nhất định và khác với các loài khác về cấu tạo giải phẫu, về đặc điểm sinh lý, sinh thái và một số đặc điểm chi tiết khác nữa. Các cá thể cùng loài đều có thể sinh sản bình thường với nhau, các thế hệ sau lại tiếp tục phối hợp với nhau để sinh sản ra thế hệ mới. Các cá thể cùng Giống nhưng khác Loài thường không thể sinh ra cá thể mới. Rất ít trong chúng có thể kết hợp sinh sản ra cá thể thế hệ sau, nhưng thế hệ này không thể sinh sản được nữa. Một ví dụ rất rõ là Ngựa và Lừa là hai loài khác nhau, có chung trong bộ Móng guốc, có họ Móng lẻ Móng chẵn khác nhau. Khi chúng giao phối sẽ sinh ra con La có đặc tính của 2 loài bố mẹ nhưng con La không thể sinh sản được. Loài Ngan và loài Vịt cũng sinh ra con lai là Vịt pha Ngan, con này cũng không sinh sản được. Mấy cuốn Từ điển nêu trên cứ gọi chung Tôm Cua vào một Bộ, không dám nói đến Loài vì ai cũng biết rõ là Tôm Cua không thể sinh sản với nhau đươc! Từ điển mẫu vẫn còn né tránh!

Bây giờ trở lại tên gọi Tép hay Tôm. Chúng ta quên một điều là không thấy có định nghĩa con Tép. Tép không phải là một Loài theo dòng Sinh vật, trong khi đó Tôm là một loài chính cống, được mô tả kỹ trong nhiều văn liệu với tất cả chi tiết giải phẫu chung giống nhau. Nói nôm na loài Tôm là có phân trên đầu, có thân đốt, vỏ giáp xác, có 4 đôi chân và 1 đôi càng… Còn con Tép: Xin thưa là không có con Tép mà chỉ có mớ tép. Nếu gọi một con cá nhỏ xíu là con tép cũng là nói không chính xác, có lẽ nên gọi là loại tép (bé nhỏ, tẹp nhẹp, không đáng kể…). Ở đây, tôi không muốn đưa các thuật ngữ khoa học cụ thể dễ gây nhàm chán cho mọi người, chỉ xin nhớ rằng Tôm là một loài động vật cụ thể, còn không có loài Tép trong bất cứ tài liệu khoa học chính thống nào, chỉ có trong “phương ngữ ” và trong dân gian. Nếu các bạn chưa tin, xin được tranh luận sâu hơn với những dẫn chứng cụ thể.

Tôi tin rằng, khi đọc xong bài này, nhiều bạn có thêm tư liệu để giảm tranh luận vô ích, hoặc cũng có thêm lý lẽ cụ thể để góp thêm tiếng nói cho đúng về cách gọi Tép hay Tôm.

Nguồn: Blog Alkageo (http://vn.360plus.yahoo.com/haquang511/article?mid=25)

Từ khóa: